Gần như ai lớn lên ở Hà Nội cũng đã đi Bát Tràng một lần rồi.
Hồi lớp 4 hay lớp 5, xe của trường, được phát một cục đất sét, nặn ra cái gì đó méo mó, rồi về.
Và đó là toàn bộ ký ức của bạn về một làng nghề 700 năm tuổi. 🏺
Cách trung tâm đúng 10km. Bốn mươi phút xe buýt. Vậy mà hầu hết chúng ta chưa bao giờ quay lại với tư cách người lớn, biết nhìn, biết hỏi, và biết mua.
Đây là cách đi Bát Tràng cho ra đi.
ĐỪNG VÀO CHỢ GỐM TRƯỚC
Đây là lỗi số một, và gần như ai cũng mắc.
Xe buýt thả ở cổng làng, chợ gốm ngay đó, thế là vào luôn. Hai tiếng sau bạn cầm một cái cốc và nghĩ mình đã đi Bát Tràng.
Bạn vừa đi một khu mua sắm.
Rẽ trái. Đi vào làng cổ trước đã.
CÁI LÀNG THẬT NẰM TRONG NGÕ
Ngõ hẹp dần đến mức hai người tránh nhau phải nghiêng người. Gạch dưới chân mòn bóng, tường phủ rêu xanh đen từng mảng.
Mùi ở đây rất riêng: khói than, đất ướt, và một thứ mùi hơi tanh tanh kim loại của lò nung đã đỏ lửa từ sáng.
Bạn nghe thấy làng trước khi nhìn thấy nó. Tiếng đất sét đập bẹt xuống bàn xoay. Đài cải lương vọng ra từ một cái sân nào đó. Tiếng xe máy dội vào hai bức tường cách nhau đúng một mét.
Và nhìn tường. Than tổ ong nặn tay, đóng kín cả mặt tường để phơi nắng, xếp thành từng ô như tổ ong thật. Đó là nhiên liệu cho lò. Đó cũng là bức tường được chụp nhiều nhất Bát Tràng mà không tờ tour nào in vào.
NHÀ CỔ VẠN VÂN VÀ ĐÌNH LÀNG
Sâu trong ngõ là nhà cổ Vạn Vân, bảo tàng tư nhân với hơn 400 hiện vật gốm cổ. Nhà gỗ, sân trong, giếng trời, đúng chất Bắc Bộ.
Vé khoảng 20.000 đồng, có hôm chủ nhà chỉ khoát tay mời vào. Bỏ dép, và đừng chạm vào kệ.
Đình làng Bát Tràng có từ thế kỷ 18, quay mặt ra phía sông. Đi buổi chiều muộn, lúc nắng xiên vào lớp sơn son thếp vàng và mấy cụ đang ngồi cờ tướng ngoài sân.
Cả khúc này mất thêm bốn mươi phút. Đúng bốn mươi phút, và nó là phần khác biệt giữa “đi Bát Tràng” với “đi chợ gốm”.
VỀ CHUYỆN MUA GỐM, NÓI THẬT
Chợ gốm vui. Hàng trăm gian, chất từ sàn lên trần: bát đĩa, ấm chén, lư hương, tượng, đồ phong thuỷ, men rạn, men lam, men ngọc.
Nhưng nếu bạn định mua bộ ấm chén tử tế, mua đồ thờ, hay đặt quà biếu số lượng, thì chợ không phải điểm cuối. Đi thêm vào phía Giang Cao, nơi có các xưởng làm trực tiếp.
Ở xưởng bạn nói chuyện được với người làm ra món đồ, hỏi được men gì, nung mấy độ, và đặt được theo yêu cầu — in chữ, in logo, làm đúng số lượng cho đám cưới hay quà công ty. Giá ở đây thường mềm hơn và chất lượng minh bạch hơn.
Mẹo chọn: mua cái hơi xấu. Cái chén men không đều, thành hơi lệch, là làm tay. Bộ nào đều tăm tắp như nhau là đổ khuôn.
Người bán ở đây nói chuyện rất được, hỏi han là chuyện bình thường và nhiều cô chú sẵn sàng giải thích cả quy trình nung cho bạn nghe nếu thấy bạn quan tâm thật.
Xốp bọc hàng thường được cho miễn phí. Cứ hỏi. [internal link: /vi/ha-noi/]
BẢO TÀNG GỐM: ĐI ĐƯỢC, NHƯNG TRÁNH CUỐI TUẦN
Cái toà xoắn ốc bạn thấy đầy trên mạng là Bảo tàng gốm Bát Tràng, tên chính thức là Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt. Bảy khối cong xoắn chồng lên nhau như đất đang lên trên bàn xoay.
Người xây là bà Hà Thị Vinh, hậu duệ đời thứ 15 của một dòng họ gốm trong làng. Chi tiết đó quan trọng — đây không phải ý tưởng “làm cái gì đó truyền thống” của một chủ đầu tư ở đâu về.
Giá vé nằm trong khoảng 30.000 đến 200.000 đồng tuỳ loại. Vé tham quan các tầng trưng bày khoảng 60.000 đồng, trải nghiệm làm gốm tầng G khoảng 70.000 đồng, combo trọn gói tầm 198.000 đồng. Các mức này thay đổi theo thời điểm nên cứ hỏi tại quầy.
Trên các tầng có khu trưng bày lịch sử nghề, gốm nghệ thuật đương đại, nhà hàng, và tầng trên cùng dành cho trà đạo cùng các loại hình dân gian như chầu văn, quan họ.
Vấn đề duy nhất: cuối tuần chỗ này là phim trường. Chụp cưới, chụp kỷ yếu, đoàn học sinh. Đi sáng thứ Ba thì gần như cả toà nhà là của bạn.
NGỒI VÀO BÀN XOAY MỘT LẦN NỮA
Lần này không phải cục đất sét phát cho cả lớp.
Các xưởng nhỏ trong làng nhận khách lẻ, 40.000 đến 80.000 đồng một lượt. Chọn dáng — cốc, bát, lọ nhỏ — rồi có người đã làm việc này cả chục nghìn lần cầm tay bạn nắn.
Đất lạnh, trơn, và cứng đầu. Nó sẽ lệch. Nó sẽ sụp ít nhất một lần và bạn sẽ bật cười thành tiếng.
Phần thực tế không ai nói trước: nung tử tế mất vài ngày. Hầu hết xưởng sẽ hong khô, hoàn thiện rồi hẹn bạn quay lại lấy hoặc gửi về. Hỏi chuyện này trước khi ngồi xuống, đừng hỏi sau khi làm xong.
Đến trước 3 giờ chiều. Sau đó là làm vội.
ĂN GÌ Ở BÁT TRÀNG
Cái bạn nên tìm ở đây không phải bún chả — bún chả ở nhà bạn cũng có, và có khi còn ngon hơn.
Tìm canh măng mực. Măng khô nấu với mực, món cỗ Tết cổ truyền của chính làng này. Đây là thứ bạn gần như không gọi được ở nội thành, và là lý do chính đáng để ngồi xuống một mâm cơm ở Bát Tràng.
Rồi bánh tẻ gói lá chuối, bánh dày đậu xanh. Mua ở hàng rong ngon hơn mua trong quán.
Còn lại thì bún riêu, bún chả ở mấy quán quanh chợ, 30.000 đến 70.000 đồng một suất. Ghế nhựa, trà đá, quạt chĩa vào chân.
Nhiều cửa hàng gốm bán kèm trà sen và mứt truyền thống. Nếm trước rồi mua.
ĐI THẾ NÀO VÀ ĐI KÈM VỚI GÌ
Xe buýt 47A từ Long Biên chạy thẳng đến cổng làng, khoảng 7.000 đến 10.000 đồng, 40 phút, 20 đến 30 phút một chuyến.
Đi xe máy thì qua cầu Chương Dương hoặc Vĩnh Tuy, theo đường Long Biên – Xuân Quan rồi rẽ vào Giang Cao. Gửi xe 5.000 đến 10.000 đồng.
Trong làng có xe trâu và xe điện chạy vòng quanh, hợp với nhà có trẻ con hoặc có ông bà đi cùng. Thống nhất giá trước khi lên xe cho thoải mái cả hai bên.
Và vì Bát Tràng chỉ hết nửa ngày, ghép thêm được: khu đô thị Ocean City ngay sát bên, hoặc vòng qua Ecopark. Sáng gốm, chiều cà phê, tối về nhà ăn cơm. [internal link: /vi/travel-tips/]
ĐI VÀO LÚC NÀO
Mùa thu, tháng 9 đến tháng 11, đẹp nhất. Nắng nhẹ, khô ráo, ngõ gạch lên màu.
Mùa xuân tháng 2 đến tháng 4 cũng được, nhưng mưa phùn làm ngõ trơn, đi giày đế bệt vào.
Mùa hè thì thật lòng khuyên đi sớm. Lò nung toả nhiệt cộng với hơi nước vùng bãi sông, 11 giờ trưa là đủ mệt.
Và đi ngày thường nếu sắp xếp được. Cuối tuần Bát Tràng đông vì chính dân Hà Nội và các đoàn ngoại khoá, dễ thương được khoảng mười phút.
GÓC NHÌN THẬT CỦA DÂN ĐỊA PHƯƠNG
Bát Tràng không phải viên ngọc ẩn. Nó đông, nó thương mại hoá, và khu chợ gốm thì công khai là chỗ để mua sắm.
Nhưng nó vẫn là một làng nghề đang sống. Hàng trăm hộ vẫn làm gốm thật, lò vẫn đỏ lửa hằng ngày, và chỉ cần đi bộ mười lăm phút khỏi trục chính là bạn bước vào một Bắc Bộ thế kỷ 18 còn nguyên.
Khác biệt giữa một buổi Bát Tràng nhạt và một buổi Bát Tràng đáng nhớ không nằm ở tiền. Nó nằm ở hướng rẽ.
Nửa ngày, dưới 300.000 đồng cả xe cộ, vé, một buổi làm gốm và bữa trưa. Cộng thêm một cái bát bạn tự nặn, méo, và không đổi lấy gì.
Lần trước bạn đi Bát Tràng là năm nào vậy? Kể xem hồi đó bạn nặn được cái gì, chúng tôi đọc hết. 👇
